الزامات حذف کامل رانت از بورس کالا




۱۵ام بهمن ۱۳۹۶ ماشین و خودرو

فعالان تالارهای معاملاتی بر همگرایی همه دستگاه ها تاکید کردند:

از سال ۸۲ که بورس کشاورزی به عنوان مقدم های در تشکیل بورس کالای کشور گرفت تاکنون، بیشک حذف رانت در معاملات یکی از اهداف مهم و اساسی تشکیل این نهاد بوده و هست.


از سال ۸۲ که بورس کشاورزی به عنوان مقدم های در تشکیل بورس کالای کشور گرفت تاکنون، بیشک حذف رانت در معاملات یکی از اهداف مهم و اساسی تشکیل این نهاد بوده و هست. حال باید دید بورس کالا بعد از گذشت حدود ۱۴ سال از آغاز به کار خود چقدر توانسته است به این مهم نزدیک شود. به اعتقاد فعالان بازار کالایی، بورس کالا تاکنون عملکرد مطلوبی در ایجاد شفافیت معاملات داشته هرچند رانت به طورکامل در این بازار حذف نشده است چرا که حذف کامل رانت در بورس کالا، نیازمند وضع سیاست های هم‌راستا در همه نهادهای درگیر است. استقلال ساختار مدیریتی بورس کالا البته، دیگر موضوع مهمی است که به‌ زعم کارشناسان در تحقق این امر ضروری است. ضمن آنکه تقویت سازو کارهای تالارهای معاملاتی سبب میشود تا قیمت گذاری کاملا بر اساس عرضه و تقاضا انجام شود و راه را بر ایجاد رانت ببندد.  توفیق بورس کالا در کاهش رانت بازار مدرن کشاورزی
از آنجاییکه محصولات کشاورزی یکی از مهمترین بخش های بازار کالایی هستند، در ارزش معاملات آن سهم بسزایی دارند. در این بخش دو گروه اصلی تولیدکنندگان وجود دارند. نخست گروه تولیدکنندگان خردهپا که به دلیل ساختار سنتی شرایط ورود به بورس را ندارند و به همین دلیل بورس کالا نتوانسته در کاهش رانت موجود در این گروه نقش زیادی داشته باشد؛ اما گروه دوم که عرضه کنندگان عمده محصولات کشاورزی هستند با ورود در بورس کالا توانسته اند رانت های موجود را کاهش دهند.        
هدف اصلی راه‌اندازی بورس، حذف رانت در اقتصاد است
حامد سلطانی نژاد با اشاره به ۱۰ ساله شدن بورس کالا در کشور گفت: در این مدت بورس کالا شاهد تغییرات و روند رو به رشدی در بازار فیزیکی و بازار مشتقات بوده است. به عنوان مثال در بازار فیزیکی ارزش معاملات و در رینگ پتروشیمی، فرآورده‌های نفتی و صادراتی نیز رشد قابل ملاحظه‌ای به لحاظ حجم و ارزش را تجربه کرده اند.
مدیرعامل بورس کالا با بیان اینکه بسیاری از رکوردهای به دست آمده در این بورس در سال ۹۶ رقم خورده است افزود: بر این اساس بیشترین حجم معاملات پتروشیمی را در سال جاری تجربه کرده‌ایم و در مجموع شاهد افزایش ارزش معاملات بورس کالا بوده‌ایم.
وی اضافه کرد: در حوزه بازار مشتقه نیز امسال بیشترین ارزش معاملاتی قرارد آتی سکه را شاهد هستیم که همکه این موارد نشان دهنده این است که بورس کالا جایگاه خود را در اقتصاد و بازار سرمایه کشور پیدا کرده است و خوشبختانه یک بازار متمرکز برای معاملات کالایی و ابزارهای مشتقه به پشتوانه کالا در این بورس شکل گرفته است.
همچنین سلطانی نژاد در خصوص نقش بورس کالا در اقتصاد کشور اذعان داشت: یکی از مهمترین کارکردهای بورس کالا از بین برنده رانت و دلالی است؛ چرا که این بورس شرایطی را فراهم آورده تا فروشنده بطور مستقیم کالا یا محصول خود را به خریدار بفروشد.
وی در ادامه در خصوص نقش بورس کالا در تعادل قیمت‌ها نیز گفت: انجام معاملات در بورس کالا سبب شده تا قیمت‌ها واقعی و منطقی‌تر شود و تولیدکنندگان محصول و کالاها از سود مناسبی برخوردار شوند.
سلطانی نژاد افزود: یکی دیگر از کارکردهای بورس کالا، کمک به تحقق اقتصاد مقاومتی است که از جمله این موارد می‌توان به این نکته اشاره کرد که صنایع بالادستی با کمک بورس کالا توانسته‌اند بخشی از درآمدشان را پس‌انداز و برای طرح‌های توسعه‌ای سرمایه‌گذاری کنند. همچنین صنایع پایین دستی نیز توسعه یابند.
محمدحسین چیذری معاون برنامه‌ریزی و توسعه بورس کالای کشاورزی در بدو تاسیس آن بوده معتقد است: بخش کشاورزی به عنوان یکی از بازارهای مهم کالایی هر ساله ارزش افزوده بیشتری پیدا کرده به طوریکه این میزان در سال ۹۵ به حدود ۴۴ هزار میلیارد تومان رسیده است. قابل توجه آنکه سهم بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلی هم حدود ۱۰ درصد است. بنابراین میتوان گفت بازار کالاهای کشاورزی در بورس کالا دارای اهمیت زیادی هستند.
این استاد دانشگاه به گروه‌های اصلی تولیدکنندگان محصولات کشاورزی اشاره و تصریح کرد: در بخش کشاورزی اغلب تولیدکنندگان خرده پا حضور دارند. تعدادی هم مالکین متوسط و گروهی نیز بزرک مالکان را که بهره برداران با میزان تولید بالا هستند، تشکیل می دهد. در گروه نخست یعنی خرده مالکان با میزان تولید اندک، دسترسی به بورس کم و سخت است. همچنین آنها با مکانیزم معاملات بورس کالا آشنایی چندانی ندارند. از طرفی به سبب میزان پایین تولید، این گروه نمیتوانند عرضه قابل توجهی را در بورس داشته باشند. در این میان نباید از دشواری دسترسی به کارگزاران در گروه خرده پا غافل شد. بنابراین از آنجاییکه هنوز کشاورزان سنتی زمینه ورودشان به بورس کالا فراهم نیست (به دلیل ساختار سنتی این گروه) زمینه های ایجاد رانت در این حوزه فراهم است. برآیند این اتفاق در اختلاف قیمت فاحش بین نرخ تولیدکنندگان خرده پا و قیمت های بازار خرده فروشی کاملا مشهود است. برای کاهش رانت باید شرایطی را برای ورود این گروه به بورس کالا را فراهم کرد.
لزوم همراهی همه دستگاه ها برای تحقق اهداف بورس کالا
امیرمسعود پرور، مدیر کالا و انرژی کارگزاری دلیران پارس بورس کالا را تا حد زیادی در کاهش رانت موفق دانست و گفت: بورس کالا بازار کالایی را از محیطی کاملا غیرشفاف به محلی با امکان پایش معاملات و شفافیت بیشتر سوق داد. بورس، آیینه تمام نمای وضعیت اقتصادی کشور است. اگر فرایندهای معاملاتی به سمت شفافیت پیش رود، بورس کاراتری خواهیم داشت. از سوی دیگر با فاصله گرفتن از انجام معاملات در چارچوب بورس کالا، عرضه‌کننده و تولیدکننده هر دو از مزایای این بازار محروم شده و دچار مشکلاتی نظیر کاهش عرضه و ایجاد رقابتهای کاذب، ایجاد اخلال در فرایندهای فروش و توزیع و … خواهند شد. دراین سال‌ها بورس کالا تلاش زیادی در اصلاح ساختار معاملات داشته است.
او افزود: هرچند که با تشکیل بورس کالا، بستر مناسب و ابزارهای لازم در بازار کالایی ایجاد شد اما باید گفت این کافی نیست و برای رسیدن به حد مطلوب در این زمینه همراهی و تعامل بقیه دستگاه های مرتبط ضروری است. در این شرایط ایجاد شفافیت بیشتر در سامانه های معاملاتی بورس کالا امکان پذیرتر خواهد بود. بر اساس اعلام ریاست سازمان بورس، در سال ۱۳۹۶ به دستورالعمل های اجرایی معاملات توجه شده و این دستورالعمل ها تا حدودی مورد بازنگری قرار گرفته ولی هنوز فاصله تا مطلوب زیاد است.
پرور در خصوص بهبود عملکرد بورس کالا در جهت حذف رانت تاکید کرد: به نظر می رسد مستقل شدن ساختار مدیریتی بورس کالا در این راستا امری حیاتی است. همچنین باید شرایطی فراهم شود تا کارگزاران از صرفا معامله گری بتوانند خدمات و مشاوره های بهتری ارائه دهند. موضوع سازو کارهای تالارهای معاملاتی هم باید به مرور تقویت شود تا قیمت گذاری کاملا بر اساس عرضه و تقاضا انجام شود. گاه دیده شده که در برخی تالارها قیمت های پایه کاهش داده شده ولی عرضه محدود موجب شده قیمت ها در حالت رقابتی بیش از میزان واقعی خود کشف شوند.
نظارت دقیقتر و تشدید الزامات قانونی برای کاهش بیشتر رانت
مدیر معاملات کالا و انرژی کارگزاری بانک پاسارگاد نیز هدف نهایی بورس های کالایی را ایجاد شفافیت در معاملات و کشف نرخ‌های منصفانه برای محصولات عرضه شده دانست و گفت: در این میان برخی قوانین و فشارهای سیاسی و … باعث شده که این مهم به طور کامل و صد در صد محقق نشود. در ایران نیز تا قبل از تاسیس بورس کالا در سال ۱۳۸۶، تولیدکنندگان با توجه به سیاست های خود اقدام به عرضه محصولات می کردند. در چنین شرایطی وجود روابط قدرتمند و مسائل پشت پرده، رانت بزرگی را برای دلالان این بازارها بوجود آورده بود، به طوریکه بسیاری از مدیران بازرگانی این شرکت ها از طریق ایجاد ارتباطات پنهانی با بازرگانان بزرگ بازار، اقدام به عرضه محصول به صورت تقریبا انحصاری به آنها می کردند و مصرف کنندگان نهایی محصولات که توان رقابت با دلالان را نداشتند قربانی اینگونه تصمیمات می شدند.
محسن ایزدی ادامه داد: پس از تاسیس بورس کالا به تدریج تولیدکنندگان بزرگ کشور ملزم به عرضه محصولات خود در این بازار شدند و با ایجاد سازو کارهای شناسایی مشتریان نهایی از طریق سازمان صنعت و معدن و تجارت، دست بسیاری از دلالان از این بازار کوتاه شد. بورس کالای ایران به رغم فشارهای همیشگی بیرونی در جهت خروج محصولات از این بازار، همیشه تلاش بسیاری در جهت حذف کامل رانت از این بازار کرده است.
 این فعال بازار به اقدامات موثر این نهاد در حذف رانت اشاره کرد و افزود: بازرسی های مداوم از مشتریان، تعاملات با وزارت صنعت و معدن و تجارت و حذف امکان خرید مشتریان حقیقی در مواد اولیه اساسی از جمله اقدامات تاثیرگذار این شرکت در جهت از بین بردن رانت در این بازار بوده است؛ اما باید به این نکته نیز توجه شود که حذف کامل رانت در هیچ بازاری امکان پذیر نیست.
به اعتقاد کارشناسان پرداختن و تمرکز بر سامانه معاملات بورس کالا برای عملیاتی تر کردن این هدف از اهمیت خاصی برخوردار است. حال باید دید بورس کالا با ارزش بازار قابل توجهی که در دست دارد چه تصمیمات و اقدامات جدیدی را در تحقق رسیدن به کاهش بیشتر رانت بازار کالایی در آینده پیش خواهد گرفت.

مطالب پیشنهادی